هـــورامــــــان شنـــاسـی

حالا كه راهي مي شوي، گوش بسپار تا نواهاي خفته را در دل اين مردمان هزار ساله بشنوي. سختي سنگ ها حكايت از مردماني دارد كه از مسير هزاره ها عبور كرده اند و اينك آرام و صبور آن نواي كهن را سر مي دهند. راهي سرزمين خورشيد شدن آدابي دارد، آن هم تامل است و اين تو را آرام مي كند. اورامان سرزمين خورشيد است. اينجا «سرزمين اهورايي» و «جايگاه اهورامزدا» است. «هور» در اوستا به معني خورشيد آمده و «هورامان» جايگاه خورشيد نيز معني مي دهد.
    روز، جلوه رنگين و بزرگي خداوند است. اما شب معناي ديگر دارد. شب در زير نور ماه، رحمت خدا روي آدمي جاري خواهد شد و چنان مبهوت مي شوي كه سرما را فراموش خواهي كرد. چهره هاي مردم از نيك انديشي مي درخشد. گاهي فكر مي كني وارد بهشت شده اي. منظره اي زيبا كه تو را با خود به رنگين ترين لحظه ها مي برد و تو بايد خود را در آغوش جاده رها كني. هنوز از خانه ها بوي پختن نان بلند مي شود. شما به كنار مردماني خواهيد آمد كه بكر مي زيند و عشيره اي. كوچ هنوز به سبك سنتي در ميان اين مردم معناي خود را حفظ كرده؛ از پاي كوه به دامنه و ارتفاعات بلندتر و بعكس.

    اين ديار باستاني داراي آداب، موسيقي، زبان و آثار كهن منحصر به فردي است كه در هر زمان و مكان جلوه اي خاص از آن هويدا مي شود.

    عبور از دروازه
    اين خانه دروازه اي دارد به نام دروازه اورامان. اين ابتداي لذت و شگفت زدگي هر مسافري است. كوه هاي سنگي بلند و استوار و جاده اي كه به صورت مارپيچ از دامنه اين تنگه عبور مي كند هر مسافري را ناخودآگاه وادار مي كند كه بر آستانه اين دروازه توقف كند و عكس و فيلم بگيرد. نمي دانم شايد هم مي خواهند رخصت ورود بگيرند. در تمام طول دروازه نگاه هاي كوچك ما از دامنه كوه ها به ارتفاعات سنگي خيره مانده بود. مي گويند اين دروازه در دوره هاي پيشين محل دفاع مردم بومي در برابر هجوم بيگانگان بوده است. هيچ كس در اينجا متوجه گذر زمان نمي شود چنان كه ناخودآگاه خود را بر جاده هاي مرتفع خواهيد يافت. آن گاه معلق مي ماني بين آسمان و زمين. گويي بايد دو بار از اين مسير عبور كرد؛ اول به تماشاي آسمان بنشيني و ديگربار دره هاي رنگين را نظاره كني. براستي كه وجود رنگ ها اينجا تجلي واقعي خود را پيدا مي كنند.
    از دره و دروازه كه عبور كردي پس از حدود 30 كيلومتر، كم كم روستاي اورامان تخت نمايان مي شود.

    صفر صفر
    اگر شما دوست داشته باشيد پيش از آن كه وارد اورامان شويد، مي توانيد سر ماشين خود را كج كنيد و از گردنه «ته ته» بالابرويد. باورتان نمي شود شما شاهد نيمي از كردستان عراق مثل شهر حلبچه، سيدصادق، خورمال و نيمي از كردستان ايران؛ مريوان، سروآباد، پاوه و... خواهيد بود، ما در آسمان ايستاده ايم روي قله تخت با ارتفاع 2850 متر بالاتر از گردنه ته ته. اينجا خطوط مرزي رنگ خواهند باخت. اگر مي خواهيد به راهتان ادامه دهيد به شهر پاوه خواهيد رسيد. بايد پيش از فرارسيدن شب از اين نقطه پايين آمد، چرا كه شبانگاه از بهار و نسيماي خنك خبري نيست. تنها سرما تو را نوازش خواهد كرد.

    پايتخت اورامانات
    تعجب نكنيد، اورامان تخت روزگاري پايتخت منطقه محسوب مي شد. اين را مردمان اين ديار مي گويند. تاريخ نيز گواه اين مدعاست كه اين روستا در روزگاران پيشين مركزيت خاصي براي كل منطقه داشته است. از آنجا كه روستاي اورامان تخت در زمان هاي قديم مركز فرمانروايي سلاطين محلي بوده است، اين روستا را تخت يعني پايتخت و مركز سلطنت ناميده اند. امروز هم همين مركزيت را به لحاظ فرهنگي و معنوي خود حفظ كرده است.
    اينجا يكي از روستاهاي شگفت انگيز ايران است كه به صورت پلكاني ساخته شده است. برخي از خانه ها مربوط به 300 سال پيش هستند كه دست نخورده و سالم باقي مانده اند.
    براي دوستي با مردمان اين ديار تنها تبسمي كافي است تا راز دل مسافري را باز خوانند. آنان كه سنگ روي سنگ نهاده اند و خانه هاي خود را بدون استفاده از هيچ ملاطي بنا كرده اند. چشم هايشان چنان بي آز است كه نيازي به توجيه و استدلال ندارد. جاده روستا در ميان كوه قرار دارد و بخشي از روستا در پايين و بخشي بر بالاي آن قرار گرفته است. از معماري اينجا گفتيم، خانه هاي سنگي بدون استفاده از ملاط با پنجره هاي آبي. آبي به رنگ آسمان. براستي جاي شگفت دارد كه اهالي در يك قانون نانوشته بيش از 80 درصد پنجره هاي خود را رنگ آبي زده اند. تنها رنگ ديگري كه در اينجا به كار برده شده سبز است. بدرستي كه جلوه واقعي رنگ ها نمايان است. آبي به رنگ آسمان و سبز همرنگ طبيعت. بام هر خانه حياط همسايه است.

    عروسي هزار ساله
    اول يك داستان هيجان انگيز بشنويد: «در زمان هاي بسيار دور در بخارا پادشاهي زندگي مي كرد كه دختري داشت به نام «شاه بهار خاتون.» اين دختر كر و لال بود و حكما نتوانسته بودند بيماري او را علاج كنند. از سوي ديگر در منطقه اورامانات كردستان مردي به نام پير شاليار زندگي مي كرد كه صاحب كرامات و معجزه بود و شهرتش عالمگير شده بود. چون خبر پير شاليار به بخارا مي رسد، شاه دخترش را همراه با برادرش و عده اي ديگر به منطقه اورامان كردستان مي فرستد. آنها وقتي به نزديكي روستايي كه پير در آن زندگي مي كرد مي رسند، دختر پادشاه احساس مي كند كه گوشش شنوايي خود را به دست آورده و صداها را مي شنود. از آنجا كه پادشاه اعلام كرده بود هر كس بيماري دخترش را علاج كند مي تواند او را به همسري برگزيند، پير شاليار قبول مي كند، اما چون از مال دنيا چيزي نداشت، اهالي با كمك هم براي او جشن عروسي برگزار مي كنند و هر كدام از طوايف، بخشي از هزينه ها و كارهاي اين مراسم را به عهده مي گيرند. پير شاليار قبل از مرگش وصيت مي كند تا آخر دنيا مراسم سالگرد عروسي اش را همه ساله برگزار كنند.
    اين مراسم تا به امروز ماندگار مانده است. هر ساله 40 روز مانده به بهار، آنگاه كه چله بزرگ تمام شد، در آغاز چله كوچك يعني ميان 35 و 45 زمستان كه زمين اولين و دومين نفس خود را مي كشد؛ مردم جشن مي گيرند؛ همان عروسي پير شاليار. به گفته اهالي هر سال به تعداد شركت كنندگان در اين مراسم افزوده مي شود. «شال» يا همان كمربند مقامي بوده كه بزرگان زرتشتي به بستن آن نايل آمده اند. اين شال را كه امروز در اورامان به 3 گره دور كمر مي بندند، با معني «گفتار نيك»، «پندار نيك» و «كردار نيك» است. نواختن دف و سماع اهالي و نذر و نياز از ويژگي هاي اين مراسم كهن و زيباست.

    چهل روز در چله خانه
    به مزار پير شاليار كه آمديد بدون شك راهي چله خانه وي خواهيد شد. فاصله اين بنا تا مزار پير شاليار حدود 200 متر است. اتاقي تمام سنگي در حدود 14 متر مشرف به دره اي عميق. اين چله خانه داراي ورودي كوچكي است كه بيش از يك نفر نمي تواند از آن عبور كند. اتاق داراي سقفي كوتاه است. سقف آن يك صخره بزرگ است كه با سنگ هاي ديگر به مثابه ستون ها، قرن هاست ماندگار و پابرجا مانده است. مي گويند پير شاليار 40 روز در اين مكان به راز و نياز با خدا پرداخته است. اينجا تنها يك اتاق نيست؛ يك دنياست با حكايت ها و سرگذشت هاي فراوان. تاريخ ايران ماست.
    در اطراف مزار و چله خانه پير شاليار گورستان دهكده است. جالب آن كه اهالي با كفش پا در اين مكان نمي گذارند و از دمپايي هاي تميز كه در ورودي گورستان قرار داده شده، استفاده مي كنند. اين مكان بسيار دل انگيز است. اگر شما در فصل بهار به اينجا بياييد، مي توانيد شاهد آبشاري باشيد كه از پايين دره و كوه مقابل جاري است. توصيه مي كنيم كه به فكر پايين رفتن از دره نباشيد چون كوه داراي شيب بسيار تند با صخره هاي بزرگ است.

    در مسير سيروان
    درست يك پيچ بعد از مزار پير شاليار، رودخانه خروشاني را خواهيد يافت كه مردمان اين ديار از آن افسانه ها و داستان هاي زيادي را نقل مي كنند. اين رودخانه يكي از بزرگ ترين رودخانه هاي ايران محسوب مي شود كه در فصل بهار داراي آب فراواني است. يكي از اهالي نقل مي كند كه در گذشته افراد بسياري در آن غرق شده اند و حتي هنگام سيل و طغيان ويراني فراواني را به بار آورده است. اما گذشته از اين مسائل، رودخانه داراي ارزش فراواني نزد مردم است. بسياري هنوز نام فرزندان پسر خود را سيروان مي گذارند. اين رودخانه در ادبيات و فولكلور مردم نقش و جايگاه خاصي دارد. رودخانه خروشان سيروان هر بيننده اي را مجذوب زيبايي و بزرگي خود مي كند.

    به قلعه برويد
    درنگ نكنيد حالاكه از ترافيك و زندگي شهري فاصله گرفته ايد، گام هايتان را محكم برداريد و از كوه پياده بالابرويد. درست پشت روستا، اينجا قلعه اورامان است. شما به تاريخ سفر كرده ايد. بقاياي يك قلعه سنگي زيبا همه را مبهوت خواهد كرد. نسل پيشين ما با ساختن اين بنا خود را از هجوم ناپاكان مصون داشته اند. در جوار قلعه يك آب انبار مشاهده مي شود كه به صورت اصولي و كاربردي ساخته شده است. حالاواقعاً صداي طبيعت را خواهيد شنيد. گل ها را خواهيد ديد؛ گل محمدي، گل رز، بنفشه، به رزه لنگ، ريحان، شقايق، لاله، شصت پر و چنور. كمي دقت كنيد شايد، شايد علاوه بر نغمه كبك و ساير پرندگان، صداي ديگري هم شنيديد؛ بز كوهي، روباه، گرگ، خرس، پلنگ و... وحشت نكنيد چون آنها امروزه از دست انسان گريزانند.

    مسجدي از سنگ و چوب
    چشمه هاي زياد، باغ هاي پردرخت، كوچ نشينان و صداي زنگ گله ها شما را از زندگي شهرنشيني دور خواهد كرد. حالابراي لحظاتي زندگي مردم روستا را تجربه كنيد. به بالاي روستا كه داراي شيب تندي است و فاصله زيادي تا جاده دارد، برويد و يكي از شاهكارهاي معماري را ببينيد. اين نقش استادان تجربي اين ديار است كه اهالي فن را به تامل و تحسين واداشته است. مسجدي زيبا از سنگ و با شيشه هاي رنگي كه با هزينه خود مردم روستا ساخته شده است. مسجد چهار مناره سنگي دارد كه در بالاي درهاي ورودي مسجد، نام الله و پيامبر اسلام(ص) با چوب نوشته شده است.
    اينجا يكي از روستاهاي شگفت انگيز ايران است كه به صورت پلكاني ساخته شده است. برخي از خانه ها مربوط به 300 سال پيش هستنددر ورودي مسجد وضوخانه قرار داشت، قبل از آن مي بايست كفش ها را درآورد و به محل وضوخانه وارد شد. محل وضو پلكاني بود كه مي شد روي چوب هايي نشست و وضو گرفت. در مركز سالن يك محوطه لوزي شكل بود كه حوض كوچكي در آن قرار داشت. مسجد 3 طبقه داشت كه طبقه سوم مخصوص تعليم و كلاس درس بود. تمام در و پنجره مسجد از چوب گردو ساخته شده كه همگي اهدايي مردم روستا است. سازنده اين درها كه فردي ميانسال است، نقل مي كند زماني كه تصميم بر بازسازي مسجد گرفته شد، برخي گفتند در و پنجره آن آلومينيومي باشد، اما من پيشنهاد كردم از چوب گردو آنها را به بهترين و زيباترين وجه خواهم ساخت. مخالفت ها هنوز برجا بود، اما من از مردم روستا درخواست چوب گردو كردم و براي اين مسجد بزرگ در مدت زمان كوتاهي آنقدر چوب اهدا شد كه فراتر از نياز بود.

    نغمه هاي 7 هزار ساله
    اما مردمان اين ديار حكايت ديگري دارند. پيران اين حكايت را شب هاي سرد در پاي كرسي و روزگاران گرم بر خنكاي حياط خانه براي فرزندان خود نقل مي كنند. «هوره» رازي است كه نانوشته از سينه نسلي به نسل ديگر منتقل مي شود. كلمه هوره و نامگذاري آن قدمتي 7 هزار ساله دارد و به دوران پيامبري حضرت زرتشت مي رسد. در «گات هاي يسنا» كه بخش مهمي از اوستا، كتاب مقدس زرتشتيان است، به صورت منظوم نگاشته شده و لذا در آن زمان، مردم براي خواندن آن و نيايش اهورامزدا آوازي را سر داده كه آن را هوره ناميده اند، هوره نداي حق طلبي را آواز كرده است. هوره آواز ممتدي است كه خواننده، شعرها و ابيات بي شماري را در ذهن داشته و از آنها هنگام آواز به صورت پي درپي استفاده مي كند. حال شما دو راه داريد تا به اين نواي دل انگيز گوش سپاريد: اول اين كه از يكي از خواننده ها درخواست كنيد آن را براي شما بخواند و راه ساده تر آن كه يك آلبوم از آن خريداري كنيد.

    اين هم مضمون يكي از هوره ها
    «چنين با صداي محزون و اندوهبار گريه مكن، هنوز سهم تو گل بر شاخسار درختان باقي مانده است.
    هر كجا گلي هست پرچيني از خار به همراه دارد، ولي بلبل همواره به انتظار گل است.
    اگر خارها پرچين گل نباشند، بلبلان بسادگي به مقصود خود مي رسند.»

    شبي با مهتاب
    سنگ هاي سخت، رودخانه وحشي سيروان، مسير كوهستاني... همه و همه نگاهبان فرهنگ مردماني هستند كه آرام و صبور زيستن در كنار اين طبيعت وحشي را آموخته اند. آنان بكرترين نغمه ها را در دل خود نهان دارند كه آن را تنها براي محرم اسرار مي سرايند. اورامان با آن ديرينه و پيشينه خود بر صفحه روزگار هنوز نيك مي درخشد.
    حالاديگر چراغ خانه ها خاموش شده بود و همه اهالي روستا پس از صرف شام به خواب عميقي فرو رفته بودند. باغ هاي پلكاني زير نور مهتاب، كوه ها و... انگار ديگر هيچ كس صاحب هيچ چيز نيست. اينك تو مسافري هستي با احساسي سرشار از خوشبختي كه مي تواني بر مركب هر آرمان شهري سوار شوي. نگاهت را به آسمان خيره كن، يك شب مهتابي و اين همان لحظه گمشده ما در عصر آدم و آهن است.

    وسيله سفر
    حالاكه تصميم به رفتن گرفتيد و تمايل نداريد با وسيله شخصي برويد، اتوبوس هاي مريوان هر روزه در پايانه غرب منتظر شماست. ظاهرا چاره ديگري نداريد، چون از هواپيما و قطار خبري نيست، اما اگر فرصت بيشتري داريد، مي توانيد ابتدا با هواپيما به سنندج برويد و سپس از آنجا عازم مريوان شويد. يادتان نرود 15 كيلومتر مانده به مريوان يعني سه راه حزب الله پياده شويد و از آنجا با ماشين هاي ديگر مسير 75 كيلومتري تا اورامان تخت را طي كنيد. قيمت بليت هواپيما به سنندج حدود 30 هزار تومان، از سنندج به مريوان با سواري 8 هزار تومان و از سه راه حزب الله تا اورامان توافقي است! ساده ترين راه، اتوبوس مريوان با 10 هزار تومان است. سفر خوش.

    آرام بخوابيد
    به اورامان كه رسيديد، خيالتان آسوده كه شب بدون سرپناه نخواهيد ماند. پيشترها مسافران در مسجد مي ماندند يا مهمان اهالي بودند. اما حالاشما مي توانيد در يك هتل سنگي و زيبا اقامت كنيد. اين هتل بتازگي و با استفاده از معماري محلي ساخته شده است. در و پنجره هتل از چوب و بناي آن از سنگ است. هتل داراي رستوران با غذاهاي رسمي و محلي است. تا مي توانيد از خودتان پذيرايي كنيد. اين هتل داراي چشم انداز بسيار زيبا و مشرف به دره است.

    كلانه بخوريد
    با آمدن فصل بهار، تنوع غذاهاي محلي در اورامان افزايش مي يابد، اين هم تنها به دليل روييدن گياهان بهاري است. يكي از اين غذاها كلانه است كه با نوعي خاص از گياهان كوهي يا پياز با خمير نان درست و سپس با روغن محلي چرب مي شود. اگر شما چربي دوست نداريد مي توانيد از آش دوغ محلي ميل كنيد. علاوه بر اينها، غذاهاي ديگري همچون كوكوي كنگر، آش گيلاخه و... پخت مي شود. فراموش نكنيد كه اين نوع غذاها داراي خواص دارويي فراواني هستند. به قول اهالي اين غذاها حكيم هستند!

    صنايع دستي بخريد
    دست خالي بازنگرديد. كلاش يا همان گيوه محلي، گليم، سجاده، (موج، جاجيم)، شال و پارچه هاي پشمي، نمدمالي، زيورآلات محلي، حصير و سبد از جمله صنايع دستي هستند كه شما مي توانيد با خود ببريد. مردم اورامان علاوه بر مواد خوراكي به نوعي در تهيه وسايل زندگي خودكفا محسوب مي شوند. اگر دلتان خواست، علاوه بر اين صنايع مي توانيد عسل طبيعي و گردو نيز خريداري كنيد آن هم به قيمت عادلانه.

نويسنده: سامان عابري/روزنامه جام جم / 2/2/88

استفاده روزافزون از مصالح ساختماني صنعتي و غيربومي، بافت با ارزش روستاي اورامان تخت در استان كردستان را با خطر جدي مواجه كرده است. ‌

در حالي كه روستاي اورامان تخت به دليل شكل و شيوه معماري خاص به عنوان يكي از روستاهاي داراي بافت باارزش در استان كردستان به ثبت رسيده است ولي به نظر مي‌رسد استفاده روزافزون از مصالح ساختماني صنعتي و غيربومي اين مهم را با خطرات جدي مواجه كرده است.‌

روستاي اورامان تخت كه يكي از زيباترين نقاط گردشگري در منطقه غرب كشور به شمار مي‌رودو اين شهرت خاص را مديون شكل خاص معماري و استفاده هنرمندانه از مصالح بومي است كه امروز به نظر مي‌رسد با گذشت زمان اين بافت با ارزش و تاريخي در سراشيبي سقوط قرار گرفته باشد.‌

به گزارش خبرنگار مهر در سنندج، روستايي كه معماري ويژه و خاص آن در كنار معماري روستاي اورامان تخت مبتني بر سنگ است. روستايي كه بام خانه جلويي حياطي است براي خانه ديگر و اين داستان همچنان تا پشت روستا ادامه مي‌يابد و نوع معماري به كار رفته در آن نيز چشم هر بيننده‌اي را به سوي خود جلب مي‌كند به نحوي كه معماري سنتي اين روستا مبتني بر سنگ بوده و در ساخت خانه‌هاي مسكوني از ملات به هيچ وجه استفاده نشده است.‌

شكل پلكاني خانه‌هاي روستايي اورامان از يك سو و استفاده از سنگ به تنهايي براي ساختن خانه‌هاي سه تا چهار طبقه از سوي ديگر از جمله شاخصه‌هايي ويژه و منحصر به فرد در روستاي اورامان تخت به شمار مي‌رود كه مانند آن در هيچ منطقه‌اي از كشور يافت نمي‌شود.‌

از گل استفاده نمي‌شود

ساكنان روستاي اورامان تخت در گذشته و به دليل نبود گل در ساخت خانه‌هاي روستايي مجبور به استفاده از سنگ بوده و اين مهم تا جايي پيش رفته كه امروز نيز برخي از ساكنان اين روستاي تاريخي همانند گذشتگان خود اين سنت را ادامه مي‌دهند اما گذشت زمان و نبود نظارت‌هاي كافي در مقطعي موجب شد كه استفاده از صنايع ماشيني به ويژه آجر، بلوك‌هاي سيماني وارد روند رو به رشدي شود.‌

پيشگامان تخريب بافت تاريخي‌

در حالي كه اقدامات مختلفي براي حفظ بافت با ارزش روستاي تاريخي اورامان تخت صورت گرفت ولي به نظر مي‌رسد ادارات و سازمان‌هاي دولتي از جمله پيشگامان تخريب بافت با ارزش اين روستا به شمار مي‌روند. ‌

دستگاه‌ها و سازمان‌هاي خدمت رسان همانند آموزش و پرورش، وزارت بهداشت و درمان از جمله سازمان‌هايي بودند كه مدارس و درمانگاه خود در اين روستا را با استفاده از مصالح صنعتي ساخته و باعث دگرگون شدن چهره روستاي اورامان تخت شدند.‌

مديركل بنياد مسكن انقلاب اسلامي استان كردستان گفت: حفظ و احياي بافت با ارزش در روستاي اورامان تخت توسط يك دستگاه اجرايي به هيچ وجه عملي نخواهد شد و بايد علاوه بر همكاري و تعامل تمامي دستگاه‌ها و سازمان‌هاي دولتي مرتبط زمينه را براي افزايش مشاركت مردمي در اين مهم فراهم كرد.‌

رضا رضافرح ادامه داد: تعدادي از دستگاه‌هاي اجرايي در ابتدا براي ساختن نمايندگي‌هاي خود در اين روستا از مصالح ساختماني صنعتي و غيربومي استفاده كردند كه با اين مهم مقابله و از آن جلوگيري شد.‌

مديركل بنياد مسكن استان كردستان افزود: يكي از مهمترين اقدامات صورت گرفته براي حفظ بافت با ارزش روستاي اورامان تخت، تخريب ساختمان‌هاي است كه با استفاده از مصالح صنعتي ساخته شده‌اند و حتي تاكنون بنياد مسكن موفق شده با پرداخت خسارت، اين گونه بناها را تخريب كند و مردم را براي ساخت مجدد ساختمانها با استفاده از مصالح ترغيب كند. ‌وي همچنين از پايان طرح مطالعاتي بافت با ارزش روستاي اورامان تخت خبر داد و بيان داشت: از اين پس تمامي ساخت و سازهاي جديد و مرمت ساختمان‌هاي قبلي بايد با هماهنگي و با تائيد بنياد مسكن و اجرايي كردن طرح بافت با ارزش اين روستا باشد.‌

در كنار اقدامات صورت گرفته و با توجه به تلاش مردم روستا، مسجدي زيبا با استفاده از مصالح كاملا بومي در اورامان تخت ساخته شده است كه توجه هر بيننده‌اي را به خود جلب مي‌كند.‌

در كنار ساخت مسجد مي‌توان به ساخت هتل سنگي روستاي اورامان تخت نيز اشاره كرد كه دهه فجر سال گذشته توسط بخش خصوصي و با استفاده از تسهيلات دولتي در اين روستاي تاريخي ساخته شد و به بهره‌برداري رسيد.‌

تاريخ خبر: چهارشنبه 9 اردیبهشت 1388،شماره 24455-روزنامه اطلاعات